МОНГОЛ–ЯПОНЫ ЭДИЙН ЗАСГИЙН ТҮНШЛЭЛИЙН ХЭЛЭЛЦЭЭР (ЭЗТХ)
Эхлэл
Япон улс бол Монгол Улсын эдийн засгийн хамгийн чухал “Гуравдагч хөрш”-үүдийн нэг бөгөөд худалдаа, хөрөнгө оруулалт, технологи дамжуулах болон бизнес хамтын ажиллагааны гол чиглэл юм. Хоёр талын эдийн засгийн харилцааг улам бүр бэхжүүлэх зорилгоор Монгол Улс, Япон Улс 2015 оны 2 дугаар сарын 10-ны өдөр Эдийн засгийн түншлэлийн хэлэлцээр (ЭЗТХ)-т гарын үсэг зурж, уг хэлэлцээр нь 2016 оны 6 дугаар сарын 7-ны өдрөөс эхлэн хүчин төгөлдөр үйлчилж эхэлсэн.
ЭЗТХ нь хоёр талын худалдаа, хөрөнгө оруулалтын хамтын ажиллагааг өргөжүүлэх эрх зүйн орчныг бүрдүүлсэн, Монгол Улсын анхны иж бүрэн чөлөөт худалдааны хэлэлцээр юм. Хэлэлцээрт бараа, үйлчилгээний худалдаа, гаалийн процедур болон худалдааг хөнгөвчлөх, хөрөнгө оруулалт, оюуны өмчийн хамгаалалт, өрсөлдөөний бодлого, цахим худалдаа болон эдийн засгийн хамтын ажиллагааны бусад салбарууд хамрагддаг.
Хэлэлцээрийн хүрээнд хоёр тал Монголын талаас 97 бүлгийн 5,700 гаалийн тарифын ангилал, Японы талаас 97 бүлгийн 9,300 гаалийн тарифын ангилалд тарифын хөнгөлөлт тохиролцсон. Хэлэлцээр хүчин төгөлдөр болсноор Монгол Улс хэлэлцээрт хамрагдсан тарифын ангилалын 59 хувийн (3,429 бүтээгдэхүүн) импортын гаалийн тарифыг шууд тэглэсэн бол Япон Улс 86 хувийнх нь (8,000 бүтээгдэхүүн) импортын гаалийн тарифыг шууд тэглэсэн. Бусад тарифын бууралт болон тэглэлтийг Хэлэлцээрт заасан хуваарийн дагуу үе шаттайгаар хэрэгжүүлж байна.
Монгол Улсын гадаад худалдааны статистик мэдээгээр, Япон улс 2025 оны байдлаар Монгол Улсын нийт импортын 9.6 хувийг эзэлж, импортын барааны хамгийн том эх үүсвэрүүдийн нэгд тооцогдож байна. Япон улсаас импортолж буй гол бараанд авто тээврийн хэрэгсэл, машин механизмын төхөөрөмж, үйлдвэрлэлийн бүтээгдэхүүн, өргөн хэрэглээний бараа багтдаг.
Япон Улстай хийсэн гадаад худалдааны статистик мэдээгээр, 2025 онд Япон улсаас Монгол Улс руу хийсэн экспорт 1,094.8 сая ам.долларт хүрсэн бол Монгол Улсаас импортолсон барааны хэмжээ 9.1 сая ам.доллар болжээ. Японоос Монгол руу чиглэсэн экспортын дийлэнх хувийг тээврийн хэрэгсэл, машин механизм, үйлдвэрлэлийн тоног төхөөрөмж эзэлж байгаа бол Монголоос Япон руу гаргаж буй экспортын ихэнх хэсгийг ашигт малтмалын бүтээгдэхүүн, малын гаралтай бүтээгдэхүүн, ноос, ноолууран бүтээгдэхүүн болон бусад байгалийн баялгийн гаралтай бараа эзэлж байна.
Монголын экспортлогчдод гарах давуу талууд
Монгол–Японы Эдийн засгийн түншлэлийн хэлэлцээр (ЭЗТХ) нь Монголын аж ахуйн нэгжүүдэд дэлхийн хамгийн том, өндөр хөгжилтэй зах зээлүүдийн нэгд хөнгөлөлттэй нөхцөлөөр нэвтрэх боломжийг олгодог. Олон төрлийн бүтээгдэхүүний гаалийн тарифыг бууруулж эсвэл тэглэснээр энэхүү Хэлэлцээр нь Монголын экспортын өрсөлдөх чадварыг дээшлүүлж, зах зээлээ тэлэх шинэ боломжийг бүрдүүлж байна.
Тарифын хөнгөлөлт
ЭЗТХ-ийн хүрээнд Япон улс Монгол Улсаас гаралтай импортын барааны үлэмж хэсгийн тарифыг бууруулах эсвэл тэглэх амлалт авсан. Үүний нэгэн адил Монгол Улс Хэлэлцээрт заасан тарифын хуваарийн дагуу Японоос импортолж буй шаардлага хангасан бүтээгдэхүүнд тарифын хөнгөлөлт үзүүлдэг.
Тарифын хөнгөлөлтийг зөвхөн Гарал үүслийн дүрмийн шаардлагыг хангасан, шаардлагатай нотлох баримт бичиг бүхий бүтээгдэхүүнд олгоно.
Бүтээгдэхүүний ангилал болон хэрэгжих хуваариас хамааран тарифын бууралт өөр байж болох тул экспортлогчид Япон руу экспортлохоосоо өмнө тухайн бүтээгдэхүүний тарифын хувь хэмжээ болон хэрэгжилтийн шатлалыг шалгаж байхыг зөвлөж байна.
Гарал үүслийн дүрэм
Гарал үүслийн дүрэм нь ЭЗТХ-ийн дагуу тухайн бүтээгдэхүүн тарифын хөнгөлөлт эдлэх эрхтэй эсэхийг тодорхойлдог. Энэхүү дүрэм нь зөвхөн Монгол эсвэл Японоос гаралтай бүтээгдэхүүнийг хэлэлцээрийн ашгийг хүртэх боломжийг бүрдүүлдэг.
Бараа дараах тохиолдолд гарал үүсэлтэй гэж тооцогдож болно:
- Монгол Улсад бүхэлд нь гаргаж авсан эсвэл үйлдвэрлэсэн;
- Гарал үүслийн шаардлага хангасан материалаар үйлдвэрлэсэн;
- Хэлэлцээрт заасан тухайн бүтээгдэхүүнд тусгайлсан гарал үүслийн дүрмийг хангасан.
Экспортлогчид гарал үүслийн шаардлагыг хангаж байгааг нотлох бүртгэл тооцоог хөтөлж, гаалийн байгууллагаас шаардсан тохиолдолд нотлох баримтыг гаргаж өгөхөд бэлэн байх ёстой.
Гарал үүслийн гэрчилгээ
ЭЗТХ-ийн дагуу тарифын хөнгөлөлт эдлэхийн тулд экспортлогчид эрх бүхий байгууллагаас олгосон Гарал үүслийн гэрчилгээ авсан байх шаардлагатай.
Монголын Үндэсний Худалдаа Аж Үйлдвэрийн Танхимаас гарал үүслийн гэрчилгээ (FORM E)-г олгож байна.
Гарал үүслийн гэрчилгээ нь экспортолж буй бараа нь Хэлэлцээрээр тогтоосон гарал үүслийн шаардлагыг хангаж байгааг нотлох баримт болдог.
Экспортлогчид дараах зүйлсийг анхаарах ёстой:
- Гэрчилгээнд тусгагдсан бүх мэдээлэл үнэн зөв, бүрэн байх;
- Нотлох баримт бичгүүдийг шалгах зорилгоор хадгалж үлдээх;
- Гэрчилгээг хүчин төгөлдөр байх хугацаанд нь гаргаж өгөх.
Гарал үүслийн шаардлагыг биелүүлээгүй тохиолдолд тарифын хөнгөлөлт олгохоос татгалзаж болно.
Гаалийн процедур ба худалдааг хөнгөвчлөх
ЭЗТХ нь гаалийн үр ашигтай процедурыг дэмжиж, Монгол, Японы хооронд бараа бүтээгдэхүүний саадгүй шилжихийг хөнгөвчилдөг.
Үндсэн заалтуудад:
- Гаалийн хууль тогтоомж, зохицуулалтын ил тод байдал;
- Гаалийн бүрдүүлэлтийн түргэвчилсэн процедур;
- Гаалийн байгууллага хоорондын хамтын ажиллагаа;
- Урьдчилан таамаглах боломжийг дээшлүүлэх, бизнес эрхлэгчдийн захиргааны дарамтыг багасгах арга хэмжээнүүд.
Эдгээр заалтууд нь гүйлгээний зардлыг бууруулж, хил дамнасан худалдааны үр ашгийг дээшлүүлэхэд хувь нэмэр оруулдаг.
Экспортын боломжит бүтээгдэхүүнүүд:
- Хөдөө аж ахуй, хүнсний бүтээгдэхүүн:
- Зөгийн бал, зөгийн балын бүтээгдэхүүн;
- Органик хөдөө аж ахуйн бүтээгдэхүүн;
- Боловсруулсан хүнсний бүтээгдэхүүн;
- Мал эмнэлэг, ургамлын эрүүл ахуйн шаардлага хангасан тусгай мах, махны бүтээгдэхүүн.
- Нэхмэл ба сүлжмэл бүтээгдэхүүн:
- Ноолууран хувцас;
- Ноосон бүтээгдэхүүн;
- Сүлжмэл болон сүлжмэл бус хувцас;
- Өндөр үнэтэй загварын болон амьдралын хэв маягийн бүтээгдэхүүнүүд.
- Аж үйлдвэрийн болон боловсруулах салбарын бүтээгдэхүүн:
- Арьс, арьсан эдлэл;
- Малын гаралтай боловсруулсан бүтээгдэхүүн;
- Японы техникийн стандартыг хангасан сонгомол үйлдвэрлэлийн бүтээгдэхүүн.
- Ашигт малтмал, байгалийн баялгийн гаралтай бүтээгдэхүүн:
- Боловсруулсан зарим төрлийн ашигт малтмалын бүтээгдэхүүн;
- Монгол Улсын байгалийн баялагт суурилсан нэмүү өртөг шингэсэн бүтээгдэхүүн.
ЭЗТХ-ийн ашиг тусыг дээд цэгт нь хүргэхийн тулд экспортлогчид бүтээгдэхүүний чанарыг сайжруулах, Японы техникийн болон эрүүл ахуйн стандартыг хангах, брэнд хөгжүүлэлт, баглаа боодол, Япон түншүүдтэй урт хугацааны бизнесийн харилцаа тогтооход анхаарах шаардлагатай.
Төгсгөл
Хэлэлцээр нь нийт 17 бүлэг, 10 хавсралттай бөгөөд хэлэлцээрээр барааны худалдаа, гарал үүслийн журам, гаалийн горим, эрүүл ахуй, ургамлын эрүүл ахуй, худалдаан дахь техникийн саад тотгор, үйлчилгээний худалдаа, хөрөнгө оруулалт, бизнесийн орчинг сайжруулах, оюуны өмч, цахим худалдаа, өрсөлдөөний бодлого, маргаан шийдвэрлэх, ерөнхий болон төгсгөлийн зүйл, хамтын ажиллагаа, хувь этгээдийн шилжилт хөдөлгөөн, Засгийн газрын худалдан авалт зэрэг 17 тодорхой асуудлыг зохицуулж байна.
Хавсралт:
