ОЛОН УЛСЫН ШААРДЛАГА, СТАНДАРТ
Экспортын үйл ажиллагаанд тухайн бүтээгдэхүүнийг импортлогч улсын хууль тогтоомж, техникийн зохицуулалт, олон улсын стандарт, аюулгүй байдал, шошгололт, сав баглаа боодлын шаардлагад нийцүүлэх нь чухал.
Монгол улсад мөрдөгддөг “Стандартчилал, техникийн зохицуулалт, тохирлын үнэлгээний итгэмжлэлийн тухай” хууль нь стандартчилал, техникийн зохицуулалт, тохирлын үнэлгээний итгэмжлэлийн эрх зүйн үндсийг тогтоож, бүтээгдэхүүн, үйлдвэрлэл, үйлчилгээ, менежментийн тогтолцооны чанар, аюулгүй байдлыг хангах, хэрэглэгч, үйлдвэрлэгчийн эрх ашгийг хамгаалахтай холбогдсон харилцааг зохицуулдаг.
Бүтээгдэхүүний чанар, аюулгүй байдлын шаардлага
Экспортлох бүтээгдэхүүн нь:
- чанарын тогтоосон үзүүлэлттэй байх;
- хүний эрүүл мэнд, амьтан, ургамал, байгаль орчинд сөрөг нөлөөгүй байх;
- импортлогч улсын аюулгүй байдлын шаардлагыг хангасан байх;
- шаардлагатай тохиолдолд лабораторийн шинжилгээ, баталгаажуулалтад хамрагдсан байх.
Олон улсын стандарт
Бүтээгдэхүүний төрлөөс хамаарч дараах стандарт, тогтолцоо хамаарч болно.
- ISO – чанар, байгаль орчин, хүнсний аюулгүй байдал зэрэг олон төрлийн менежментийн стандарт;
- HACCP – хүнсний аюулгүй байдлын эрсдэлийг хянах тогтолцоо;
- ISO 22000 – хүнсний аюулгүй байдлын менежментийн тогтолцоо;
- Codex Alimentarius – хүнсний олон улсын стандарт, зөвлөмж;
- IEC – цахилгаан, электрон бүтээгдэхүүний стандарт;
- ASTM – төрөл бүрийн бүтээгдэхүүн, материалын техникийн стандарт;
- GlobalG.A.P. – хөдөө аж ахуйн үйлдвэрлэлд түгээмэл хэрэглэгддэг стандарт.
Анхаарах: Бүх экспортын бараанд дээрх бүх стандарт заавал хамаарахгүй. Барааны төрөл болон очих улсын шаардлагаас хамаарна.
Шошгололтын шаардлага
Гадаад зах зээлд гаргах бүтээгдэхүүний шошго нь тухайн улсын шаардлагад нийцсэн байна.
- бүтээгдэхүүний нэр;
- үйлдвэрлэгчийн нэр, хаяг;
- үйлдвэрлэсэн улс;
- найрлага;
- цэвэр жин, хэмжээ;
- үйлдвэрлэсэн огноо;
- хадгалах хугацаа;
- хадгалалтын нөхцөл;
- хэрэглэх заавар;
- анхааруулга;
- импортлогчийн мэдээлэл.
Зарим улс бүтээгдэхүүний шошгыг тухайн улсын хэлээр бичихийг шаарддаг.
Сав баглаа боодлын шаардлага
- бүтээгдэхүүнийг гэмтэх, бохирдохоос хамгаалах;
- тээвэрлэлтийн нөхцөлд тохирсон байх;
- эрүүл ахуй, аюулгүй байдлын шаардлага хангасан байх;
- дахин боловсруулах болон байгаль орчны шаардлагыг хангасан байх.
Тохирлын үнэлгээ, гэрчилгээ
Бүтээгдэхүүн нь олон улсын зах зээлд борлуулагдахын тулд зөвхөн чанартай байх нь хангалтгүй. Мөн тухайн улсын хууль тогтоомж, техникийн зохицуулалт, стандарт болон худалдан авагчийн шаардлагыг хангаж байгааг нотлох шаардлагатай. Энэхүү шаардлагыг хангаж буй эсэхийг шалгах үйл ажиллагааг Тохирлын үнэлгээ (Conformity assessment) гэж нэрлэдэг.
ISO/IEC 17000 стандартад тохирлын үнэлгээг бүтээгдэхүүн, үйл явц, үйлчилгээ, систем эсвэл байгууллага нь тогтоосон шаардлагыг хангаж байгаа эсэхийг нотлох үйл ажиллагаа гэж тодорхойлсон байдаг.
Тохирлын үнэлгээ нь бүтээгдэхүүний аюулгүй байдал, чанар, гүйцэтгэл болон хууль тогтоомжийн шаардлагад нийцэж буйг баталгаажуулах зорилготой бөгөөд экспортлогч, импортлогч, хэрэглэгч болон төрийн байгууллагын хооронд итгэлцлийг бий болгоход чухал үүрэг гүйцэтгэдэг.
Тохирлын үнэлгээ нь дараах үндсэн үйл ажиллагаанаас бүрдэнэ:
- Туршилт (testing) – бүтээгдэхүүний техникийн үзүүлэлт, чанар, аюулгүй байдлыг лабораторийн аргаар шалгах;
- Үзлэг, шалгалт (inspection) – бүтээгдэхүүн, үйлдвэрлэлийн үйл явц эсвэл байгууламжид хяналт шалгалт хийх;
- Нийлүүлэгчийн мэдэгдэл (Supplier’s Declaration of conformity) – үйлдвэрлэгч бүтээгдэхүүнээ шаардлага хангасан болохыг өөрөө мэдэгдэх;
- Бүтээгдэхүүний баталгаажуулалт (Product certification) – итгэмжлэгдсэн гуравдагч
Зарим бүтээгдэхүүнийг экспортлоход тухайн бүтээгдэхүүн стандарт, техникийн шаардлага хангасныг нотлох тохирлын гэрчилгээ, шинжилгээний дүн, туршилтын тайлан шаардагдаж болно.
Жишээлбэл:
| Бүтээгдэхүүн | Болзошгүй шаардлага |
| Хүнс | Хүнсний аюулгүй байдал, лабораторийн шинжилгээ |
| Мах, махан бүтээгдэхүүн | Мал эмнэлэг, хорио цээрийн шаардлага |
| Ургамлын гаралтай бүтээгдэхүүн | Ургамлын хорио цээр, фитосанитарын гэрчилгээ |
| Ноолуур, нэхмэл | Найрлага, чанар, шошго |
| Цахилгаан бараа | Аюулгүй байдал, техникийн стандарт |
| Гоо сайхны бүтээгдэхүүн | Найрлага, аюулгүй байдал, шошгололт |
Гарал үүслийн шаардлага
Худалдан авагч улс бүтээгдэхүүн хаана үйлдвэрлэгдсэн, боловсруулсан болохыг нотлох баримт шаардаж болно. Үүний тулд шаардлагатай тохиолдолд гарал үүслийн гэрчилгээ авна.
Энэ нь мөн Монгол Улс болон импортлогч улсын хооронд байгуулсан худалдааны хэлэлцээрийн дагуу тарифын хөнгөлөлт эдлэх эсэхэд ач холбогдолтой байж болно.
Монгол Улсад авсан тохирлын гэрчилгээ нь бүх улсад автоматаар хүчинтэй гэсэн үг биш. Экспортлохын өмнө тухайн улсын техникийн зохицуулалт, шаардлагатай гэрчилгээний талаар урьдчилан шалгах хэрэгтэй. Зарим улс өөрийн үндэсний баталгаажуулалтын тогтолцоог (CE, UKCA, EAC, GCC зэрэг) шаарддаг.
Гарал үүслийг тодорхойлох үндсэн шалгуурууд
| Шалгуур | Тайлбар | Ихэвчлэн хэрэглэдэг бүтээгдэхүүн |
| Бүрэн гаралтай бараа (Wholly Obtained) | Бараа нэг улсын нутаг дэвсгэрт бүрэн үйлдвэрлэгдсэн эсвэл олборлосон байх | Хөдөө аж ахуй, мал аж ахуй, уул уурхай |
| Тарифын ангиллын өөрчлөлт (Tariff Shift) | Үйлдвэрлэлийн явцад барааны HS код өөрчлөгдсөн байх | Үйлдвэрлэлийн бараа |
| Бүс нутгийн нэмэгдсэн өртөг (Regional Value Content) | Барааны тодорхой хувь нь хэлэлцээрийн гишүүн орнуудад бий болсон байх | Холимог орцтой бараа |
| Үндсэн боловсруулалт (Substantial Transformation) | Бараа шинэ шинж чанар, зориулалттай болсон байх | Нарийн үйлдвэрлэл шаарддаг бараа |
Импортлогч улсын тусгай шаардлага
Экспортлогчийн хамгийн түрүүнд хийх ажил бол: “Би ямар улс руу ямар бүтээгдэхүүн экспортлох гэж байна вэ?” гэдгийг тодорхойлох. Учир нь нэг бүтээгдэхүүн өөр өөр улсад өөр өөр шаардлагатай байж болно. Жишээлбэл, хүнсний бүтээгдэхүүн экспортлох үед тухайн улсын:
- хүнсний аюулгүй байдлын хууль;
- шошгололт;
- харшил үүсгэгчийн мэдээлэл;
- хадгалалтын хугацаа;
- сав баглаа боодол;
- хорио цээр;
импортын зөвшөөрөл зэрэг шаардлагыг тус тус шалгана.
Экспортлогчийн заавал шалгах 7 зүйл
– Бүтээгдэхүүний HS код
– Импортлогч улсын импортын шаардлага
– Стандарт, техникийн шаардлага
– Тусгай зөвшөөрөл, лиценз
– Сертификат, лабораторийн шинжилгээ
– Шошго, сав баглаа боодол
– Гааль болон тээврийн шаардлага
